Η Κατερίνα Χαρβάτη, παλαιοανθρωπολόγος, διευθύντρια του Κέντρου Senckenberg για την Ανθρώπινη Εξέλιξη και το Παλαιοπεριβάλλον του Πανεπιστημίου του Τίμπινγκεν στη Γερμανία, αναφέρει:
Τα ευρήματα της Μεγαλόπολης είναι τα αρχαιότερα γνωστά στον κόσμο, και τοποθετούν τη χρήση ξύλινων εργαλείων από τον άνθρωπο 40.000 χρόνια νωρίτερα απ’ ότι νομίζαμε μέχρι τώρα. Τα ευρήματα από τη θέση Μαραθούσα 1 κοντά στη Μεγαλόπολη χρονολογούνται στα 430.000 χρόνια πριν, στην «καρδιά» του Μέσου Πλειστόκαινου το οποίο διήρκησε από τις 774.000 έως τις 129.000 χρόνια πριν. Τα ευρήματα ήρθαν στο φως έπειτα από πολυετή συστηματική εργασία, τόσο στις θέσεις ανασκαφής όσο και στο εργαστήριο.Συνολικά υπήρξαν 144 ξύλινα στοιχεία από τις ανασκαφικές περιόδους 2015-2019. Από την εξέταση αυτών στο εργαστήριο εντοπίσθηκαν τα δύο τέχνεργα που περιγράφουμε.
Πρόκειται για δύο ξύλινα τέχνεργα με εμφανή τα σημάδια της ανθρώπινης παρέμβασης, αλλά και της χρήσης.
Εντοπίσθηκε ακόμη ένα μεγαλύτερο κομμάτι από κορμό σκλήθρου το οποίο φέρει βαθιές αυλακώσεις «το είδος των οποίων δε συνάδει με ανθρώπινη επεξεργασία. Εικάζουμε ότι αυτές έγιναν από κάποιο μεγάλο σαρκοφάγο ζώο, ίσως μια αρκούδα. Το τρίτο αυτό εύρημα μας πληροφόρησε ότι αυτός ο πρόγονος του ανθρώπου που έζησε στην περιοχή πριν από 430.000 χρόνια θα έπρεπε να συμπορευτεί με μεγάλα σαρκοφάγα ζώα και πιθανότατα υπήρχε μεγάλος ανταγωνισμός μεταξύ τους.
Στην περιοχή της Μεγαλόπολης, πριν από 430.000 χρόνια, ένας πρόγονος του Homo sapiens είχε την ιδέα να κατεργαστεί το ξύλο για να εξυπηρετήσει καλύτερα τις ανάγκες του. Το Μέσο Πλειστόκαινο είναι μια ιδιαίτερα σημαντική περίοδος για την εξέλιξη του ανθρώπου. Κατ’ αρχάς, χαρακτηρίζεται από μια άνευ προηγουμένου ποικιλία ειδών ανθρωπίδων (hominin species). Επιπροσθέτως, κατά την ίδια περίοδο παρατηρήθηκε αύξηση του όγκου του εγκεφάλου και ανάπτυξη σύνθετων συμπεριφορών. Τέλος, παρατηρούνται τεχνολογικές καινοτομίες. Τα πρώτα αξιόπιστα στοιχεία για τη στοχευμένη τεχνολογική χρήση ξύλου προέρχονται από αυτή την περίοδο».
Προκειμένου να διερευνηθεί το σύνολο των ξύλινων ευρημάτων από την ανασκαφή της Μαραθούσας 1 για την ύπαρξη ξύλινων τεχνέργων, η κ. Χαρβάτη και η ομάδα της συνεργάστηκαν με την ειδικό στην μελέτη και ανάλυση του ξύλου Δρα. Ανεμικε Μιλκς (Annemieke Milks) από το Πανεπιστήμιο του Ρέντιγκ. «Το ζητούμενο ήταν να ερευνηθεί αν κάποια από τα ξύλινα ευρήματα είχαν υποστεί επεξεργασία και είχαν χρησιμοποιηθεί ως εργαλεία από τον άνθρωπο. Ετσι, έγινε αναλυτική μικροσκοπική εξέταση προκειμένου να εντοπιστούν ίχνη κοπής ή χρήσης σε όλα τα 144 δείγματα. Ο τομογράφος έδειξε οτι στο ένα δείγμα (ID 13) το ξύλο είχε αφαιρεθεί και από τις δύο πλευρές στην μια του άκρη, δημιουργώντας μια αιχμηρή μορφή, που δεν θα μπορούσε να έχει προκύψει από κάποια φυσική διαδικασία, αλλά ήταν αποτέλεσμα ανθρώπινης επεξεργασίας. Αλλες ενδείξεις ανθρώπινης επέμβασης ήταν τα σημάδια κοπής και στα δύο αντικείμενα»
Στο πεδίο της παλαιοανθρωπολογίας υπάρχουν μια σειρά από ερωτήματα τα οποία χρήζουν απαντήσεων. Μεταξύ αυτών και το πότε και από ποια είδη ανθρωπίνων εποικίσθηκε η Ευρώπη καθώς και το αν τα Βαλκάνια λειτούργησαν ως καταφύγια των ανθρώπινων πληθυσμών κατά τη διάρκεια των παγετωδών περιόδων. «Το μέσο Πλειστόκαινο χαρακτηρίστηκε από σκληρές παγετώδεις περιόδους, κατά τη διάρκεια των οποίων οι βορειότερες περιοχές της Ευρασίας ήταν καλυμμένες από πάγο και οι συνθήκες δεν ευνοούσαν την επιβίωση. Θεωρείται ότι η βαλκανική χερσόνησος υπήρξε καταφύγιο των πρώιμων ειδών ανθρώπων, ωστόσο δεν είχαμε σαφείς αποδείξεις για αυτό» μας είπε η κ. Χαρβάτη. Όπως προδίδει πληθώρα επιστημονικών δημοσιεύσεων της τελευταίας δεκαετίας η ομάδα της κ. Χαρβάτη κατάφερε με συστηματική και διεξοδική εργασία να ανασυνθέσει τις συνθήκες-κλιματικές και οικολογικές- που επικρατούσαν στην ευρύτερη περιοχή της Μεγαλόπολης κατά το Μέσο Πλειστόκαινο.
Κομβικής σημασίας υπήρξε η χρονολόγηση των διαφορετικών γεωλογικών στρωμάτων στη θέση Μαραθούσα 1, πράγμα που επέτρεψε στους ερευνητές να τοποθετούν χρονικά τα τέχνεργα που ανέκυπταν από τις ανασκαφές. Η σκαπάνη έφερε στο φως περισσότερα από 2000 λίθινα και οστέινα εργαλεία αλλά και απολιθώματα μικρών και μεγάλων θηλαστικών, πτηνών, αμφιβίων και ψαριών. Είναι χαρακτηριστικό ότι στην περιοχή εντοπίσθηκαν τα απολιθώματα τουλάχιστον δύο ελεφάντων του εξαφανισμένου σήμερα είδους Paleolodoxon antiquus. Τέλος, εντοπίσθηκαν φυτικά και άλλα οργανικά υπολείμματα –όπως πχ σπόροι, γύρη και ξύλο διαφόρων ειδών- συμπληρώνοντας το παζλ της ζωής στην περιοχή πριν από 430.000 χρόνια, δηλαδή στο αποκορύφωμα παγετώδους περιόδου. Όπως μπορεί κανείς να δει επρόκειτο για «ένα λιμναίο ή αν προτιμάτε παραλίμνιο οικοσύστημα το οποίο ικανοποιούσε την βασική ανάγκη των ζωντανών οργανισμών για νερό. Παράλληλα εξασφάλιζε και τροφή για τα σαρκοφάγα καθώς εδώ συνέρρεαν όλα τα ζώα, ενώ το εύφορο έδαφος γύρω από τη λίμνη ευνοούσε την ανάπτυξη ποικίλων ειδών φυτών.
Η ανασύνθεση του περιβάλλοντος και των εποίκων του στην Μεγαλόπολη του Μέσου Πλειστόκαινου όχι μόνο επιβεβαιώνει την άποψη ότι η Βαλκανική γενικότερα και η Ελλάδα ειδικότερα λειτούργησαν ως καταφύγια ζωικών και φυτικών ειδών κατά τη διάρκεια των παγετωδών περιόδων. Καθιστά την εικόνα των περιόδων αυτών που προσπαθούν να συνθέσουν οι παλαιοανθρωπολόγοι πολύ ευκρινέστερη. «Φαίνεται ότι υπήρξαν και «καταφύγια μέσα στα καταφύγια». Δηλαδή περιοχές με θερμοκρασίες χαμηλές μεν αλλά ανεκτές, μόνιμη παρουσία νερού και βλάστηση ικανή να υποστηρίξει την διαβίωση» είπε η κ. Χαρβάτη και προσέθεσε: «Αυτές λειτούργησαν ως μικρές κιβωτοί όπου ζώα, φυτά και ανθρώπινες ομάδες μπόρεσαν να επιβιώσουν και στη συνέχεια, όταν οι συνθήκες έγιναν ευνοϊκότερες, να εξαπλωθούν βορειότερα και να εποικίσουν το σύνολο της ευρωπαϊκής ηπείρου». Το λεκανοπέδιο της Μεγαλόπολης, και πιθανότατα άλλες περιοχές που μένει να ανακαλυφθούν, διαφύλαξαν τη ζωή στην Ευρώπη όταν οι επικρατούσες συνθήκες ήταν περισσότερο από αντίξοες. Αυτό είναι το συμπέρασμα που προκύπτει (και) από τα δυο μικρά ξύλινα εργαλεία –τα οποία υπογραμμίζουν την προσαρμοστικότητα και ευρηματικότητα των παλαιολιθικών ανθρώπων που έζησαν στην περιοχή.
Οι έρευνες κ. Χαρβάτη στην Ελλάδα συνεχίζονται χάρη στην τρίτη κατά σειρά χρηματοδότηση από τα προγράμματα του Ευρωπαϊκού Συμβουλίου Έρευνας (ERC), καθώς επίσης και με χρηματοδότηση από το Γερμανικό Ίδρυμα Ερευνών.
[Σχετικό άρθρο στο επιστημονικό περιοδικό PNAS (Proccedings of the National Academy of Sciences)]
Τα ευρήματα της Μεγαλόπολης είναι τα αρχαιότερα γνωστά στον κόσμο, και τοποθετούν τη χρήση ξύλινων εργαλείων από τον άνθρωπο 40.000 χρόνια νωρίτερα απ’ ότι νομίζαμε μέχρι τώρα. Τα ευρήματα από τη θέση Μαραθούσα 1 κοντά στη Μεγαλόπολη χρονολογούνται στα 430.000 χρόνια πριν, στην «καρδιά» του Μέσου Πλειστόκαινου το οποίο διήρκησε από τις 774.000 έως τις 129.000 χρόνια πριν. Τα ευρήματα ήρθαν στο φως έπειτα από πολυετή συστηματική εργασία, τόσο στις θέσεις ανασκαφής όσο και στο εργαστήριο.Συνολικά υπήρξαν 144 ξύλινα στοιχεία από τις ανασκαφικές περιόδους 2015-2019. Από την εξέταση αυτών στο εργαστήριο εντοπίσθηκαν τα δύο τέχνεργα που περιγράφουμε.
Πρόκειται για δύο ξύλινα τέχνεργα με εμφανή τα σημάδια της ανθρώπινης παρέμβασης, αλλά και της χρήσης.
- Το πρώτο είναι ένα κομμάτι κορμού σκλήθρου το οποίο φέρει σαφή σημάδια της επεξεργασίας που έχει υποστεί προκειμένου να λειτουργήσει ως εργαλείο, αλλά και σημάδια φθοράς από τη μετέπειτα χρήση του. Εικάζουμε ότι θα μπορούσε να έχει χρησιμοποιηθεί είτε για να διευκολύνει την αφαίρεση φλοιού δένδρων, είτε ως σκαπτικό εργαλείο.
- Το δεύτερο είναι ένα πολύ μικρό κομμάτι ξύλου ιτιάς, ή ίσως λεύκας, και φαίνεται πως επεξεργάστηκε έτσι ώστε να μπορεί κανείς να το κρατά στο χέρι. Πρόκειται για ένα εντελώς νέο τύπο εργαλείου που παρατηρείται για πρώτη φορά, και ως εκ τούτου δεν είναι ακόμα γνωστό ποια μπορεί να ήταν η χρήση του».
Εντοπίσθηκε ακόμη ένα μεγαλύτερο κομμάτι από κορμό σκλήθρου το οποίο φέρει βαθιές αυλακώσεις «το είδος των οποίων δε συνάδει με ανθρώπινη επεξεργασία. Εικάζουμε ότι αυτές έγιναν από κάποιο μεγάλο σαρκοφάγο ζώο, ίσως μια αρκούδα. Το τρίτο αυτό εύρημα μας πληροφόρησε ότι αυτός ο πρόγονος του ανθρώπου που έζησε στην περιοχή πριν από 430.000 χρόνια θα έπρεπε να συμπορευτεί με μεγάλα σαρκοφάγα ζώα και πιθανότατα υπήρχε μεγάλος ανταγωνισμός μεταξύ τους.
Στην περιοχή της Μεγαλόπολης, πριν από 430.000 χρόνια, ένας πρόγονος του Homo sapiens είχε την ιδέα να κατεργαστεί το ξύλο για να εξυπηρετήσει καλύτερα τις ανάγκες του. Το Μέσο Πλειστόκαινο είναι μια ιδιαίτερα σημαντική περίοδος για την εξέλιξη του ανθρώπου. Κατ’ αρχάς, χαρακτηρίζεται από μια άνευ προηγουμένου ποικιλία ειδών ανθρωπίδων (hominin species). Επιπροσθέτως, κατά την ίδια περίοδο παρατηρήθηκε αύξηση του όγκου του εγκεφάλου και ανάπτυξη σύνθετων συμπεριφορών. Τέλος, παρατηρούνται τεχνολογικές καινοτομίες. Τα πρώτα αξιόπιστα στοιχεία για τη στοχευμένη τεχνολογική χρήση ξύλου προέρχονται από αυτή την περίοδο».
Προκειμένου να διερευνηθεί το σύνολο των ξύλινων ευρημάτων από την ανασκαφή της Μαραθούσας 1 για την ύπαρξη ξύλινων τεχνέργων, η κ. Χαρβάτη και η ομάδα της συνεργάστηκαν με την ειδικό στην μελέτη και ανάλυση του ξύλου Δρα. Ανεμικε Μιλκς (Annemieke Milks) από το Πανεπιστήμιο του Ρέντιγκ. «Το ζητούμενο ήταν να ερευνηθεί αν κάποια από τα ξύλινα ευρήματα είχαν υποστεί επεξεργασία και είχαν χρησιμοποιηθεί ως εργαλεία από τον άνθρωπο. Ετσι, έγινε αναλυτική μικροσκοπική εξέταση προκειμένου να εντοπιστούν ίχνη κοπής ή χρήσης σε όλα τα 144 δείγματα. Ο τομογράφος έδειξε οτι στο ένα δείγμα (ID 13) το ξύλο είχε αφαιρεθεί και από τις δύο πλευρές στην μια του άκρη, δημιουργώντας μια αιχμηρή μορφή, που δεν θα μπορούσε να έχει προκύψει από κάποια φυσική διαδικασία, αλλά ήταν αποτέλεσμα ανθρώπινης επεξεργασίας. Αλλες ενδείξεις ανθρώπινης επέμβασης ήταν τα σημάδια κοπής και στα δύο αντικείμενα»
Στο πεδίο της παλαιοανθρωπολογίας υπάρχουν μια σειρά από ερωτήματα τα οποία χρήζουν απαντήσεων. Μεταξύ αυτών και το πότε και από ποια είδη ανθρωπίνων εποικίσθηκε η Ευρώπη καθώς και το αν τα Βαλκάνια λειτούργησαν ως καταφύγια των ανθρώπινων πληθυσμών κατά τη διάρκεια των παγετωδών περιόδων. «Το μέσο Πλειστόκαινο χαρακτηρίστηκε από σκληρές παγετώδεις περιόδους, κατά τη διάρκεια των οποίων οι βορειότερες περιοχές της Ευρασίας ήταν καλυμμένες από πάγο και οι συνθήκες δεν ευνοούσαν την επιβίωση. Θεωρείται ότι η βαλκανική χερσόνησος υπήρξε καταφύγιο των πρώιμων ειδών ανθρώπων, ωστόσο δεν είχαμε σαφείς αποδείξεις για αυτό» μας είπε η κ. Χαρβάτη. Όπως προδίδει πληθώρα επιστημονικών δημοσιεύσεων της τελευταίας δεκαετίας η ομάδα της κ. Χαρβάτη κατάφερε με συστηματική και διεξοδική εργασία να ανασυνθέσει τις συνθήκες-κλιματικές και οικολογικές- που επικρατούσαν στην ευρύτερη περιοχή της Μεγαλόπολης κατά το Μέσο Πλειστόκαινο.
Κομβικής σημασίας υπήρξε η χρονολόγηση των διαφορετικών γεωλογικών στρωμάτων στη θέση Μαραθούσα 1, πράγμα που επέτρεψε στους ερευνητές να τοποθετούν χρονικά τα τέχνεργα που ανέκυπταν από τις ανασκαφές. Η σκαπάνη έφερε στο φως περισσότερα από 2000 λίθινα και οστέινα εργαλεία αλλά και απολιθώματα μικρών και μεγάλων θηλαστικών, πτηνών, αμφιβίων και ψαριών. Είναι χαρακτηριστικό ότι στην περιοχή εντοπίσθηκαν τα απολιθώματα τουλάχιστον δύο ελεφάντων του εξαφανισμένου σήμερα είδους Paleolodoxon antiquus. Τέλος, εντοπίσθηκαν φυτικά και άλλα οργανικά υπολείμματα –όπως πχ σπόροι, γύρη και ξύλο διαφόρων ειδών- συμπληρώνοντας το παζλ της ζωής στην περιοχή πριν από 430.000 χρόνια, δηλαδή στο αποκορύφωμα παγετώδους περιόδου. Όπως μπορεί κανείς να δει επρόκειτο για «ένα λιμναίο ή αν προτιμάτε παραλίμνιο οικοσύστημα το οποίο ικανοποιούσε την βασική ανάγκη των ζωντανών οργανισμών για νερό. Παράλληλα εξασφάλιζε και τροφή για τα σαρκοφάγα καθώς εδώ συνέρρεαν όλα τα ζώα, ενώ το εύφορο έδαφος γύρω από τη λίμνη ευνοούσε την ανάπτυξη ποικίλων ειδών φυτών.
Η ανασύνθεση του περιβάλλοντος και των εποίκων του στην Μεγαλόπολη του Μέσου Πλειστόκαινου όχι μόνο επιβεβαιώνει την άποψη ότι η Βαλκανική γενικότερα και η Ελλάδα ειδικότερα λειτούργησαν ως καταφύγια ζωικών και φυτικών ειδών κατά τη διάρκεια των παγετωδών περιόδων. Καθιστά την εικόνα των περιόδων αυτών που προσπαθούν να συνθέσουν οι παλαιοανθρωπολόγοι πολύ ευκρινέστερη. «Φαίνεται ότι υπήρξαν και «καταφύγια μέσα στα καταφύγια». Δηλαδή περιοχές με θερμοκρασίες χαμηλές μεν αλλά ανεκτές, μόνιμη παρουσία νερού και βλάστηση ικανή να υποστηρίξει την διαβίωση» είπε η κ. Χαρβάτη και προσέθεσε: «Αυτές λειτούργησαν ως μικρές κιβωτοί όπου ζώα, φυτά και ανθρώπινες ομάδες μπόρεσαν να επιβιώσουν και στη συνέχεια, όταν οι συνθήκες έγιναν ευνοϊκότερες, να εξαπλωθούν βορειότερα και να εποικίσουν το σύνολο της ευρωπαϊκής ηπείρου». Το λεκανοπέδιο της Μεγαλόπολης, και πιθανότατα άλλες περιοχές που μένει να ανακαλυφθούν, διαφύλαξαν τη ζωή στην Ευρώπη όταν οι επικρατούσες συνθήκες ήταν περισσότερο από αντίξοες. Αυτό είναι το συμπέρασμα που προκύπτει (και) από τα δυο μικρά ξύλινα εργαλεία –τα οποία υπογραμμίζουν την προσαρμοστικότητα και ευρηματικότητα των παλαιολιθικών ανθρώπων που έζησαν στην περιοχή.
Οι έρευνες κ. Χαρβάτη στην Ελλάδα συνεχίζονται χάρη στην τρίτη κατά σειρά χρηματοδότηση από τα προγράμματα του Ευρωπαϊκού Συμβουλίου Έρευνας (ERC), καθώς επίσης και με χρηματοδότηση από το Γερμανικό Ίδρυμα Ερευνών.
[Σχετικό άρθρο στο επιστημονικό περιοδικό PNAS (Proccedings of the National Academy of Sciences)]
No comments :
Post a Comment