Είναι τα Μαθηματικά φασιστικά ;

Στο βιβλίο "Εξουσία και Μαθηματικά", το οποίο τιμήθηκε το 2009 με το βραβείο της Ακαδημίας Αθηνών, η συγγραφέας Χριστίνα Φίλη δίνει απαντήσεις σε διάφορες ερωτήσεις, όπως: "Υπάρχουν φασιστικά Μαθηματικά;" Ναι, είναι η απάντησή της, δίνοντας ως παράδειγμα την περίπτωση του Ιταλού μαθηματικού Ρicone, ο οποίος το 1927, με τον Μουσολίνι στο τιμόνι της χώρας, δηλώνει υπερήφανα ότι αποτελεί παράδειγμα "φασίστα μαθηματικού" και ονομάζει την έρευνα στο δικό του χώρο "Φασιστικά Μαθηματικά" γιατί συμβάλλουν στην ενδυνάμωση της παραγωγικότητας του έθνους καθώς και στην ανάπτυξη της πολεμικής μηχανής. Κεντρική ιδέα του βιβλίου της είναι ότι κακώς νομίζουμε πως η επιστήμη των Μαθηματικών βρίσκεται μακριά από κάθε μορφή εξουσίας και παρότι το βιβλίο σταματάει στο 1938 δεν σημαίνει ότι εκεί σταματάει και η συνδιαλλαγή των ορθολογιστών επιστημόνων με την ανορθολογική εξουσία.

Δεν είναι η μόνη στιγμή που τα Μαθηματικά συνδέονται με την πολιτική και αυτό γίνεται εντελώς σαφές μέσα από τις σελίδες του βιβλίου που παρουσιάζει σε δεκαέξι ενότητες, όπως:

• Υπατία, ένα αθώο θύμα στη σύγκρουση εθνικών και χριστιανών.
• Ομάρ Καγιάμ, ένας σπουδαίος μαθηματικός στην εποχή της διαμάχης των Σελτζούκων για την εξουσία.
• Francois Viete, ο πρώτος σύγχρονος συμβολικός αλγεβριστής αποκρυπτογράφος της γαλλικής αυλής.
• John Wallis, στην υπηρεσία του κοινοβουλίου και της αυτού Μεγαλειότητας.
• Gottfried Wilhelm Leibniz, ένας μεγάλος μαθηματικός, έμμισθος σύμβουλος εστεμμένων.
• Leonhard Euler, ανάμεσα σε δύο μεγάλους της ιστορίας.
• Joseph Fourier, ένας παρεξηγημένος οπαδός της Επανάστασης που τελικά εγκατέλειψε.
• Bernard Bolzano, ένας ασυμβίβαστος στοχαστής στην εποχή του Μέτερνιχ.
• Μαθηματικά και Φασισμός.
• Μαθηματικά και Γ' Ράιχ.
• Κωνσταντίνος Καραθεοδωρή, ένας πιστός φίλος του Ελευθερίου Βενιζέλου, ρυθμιστής της ανώτατης παιδείας στην Ελλάδα, κ.α.

Στο διάστημα πάντως των 1.500 ετών που καλύπτει, δίνει άφθονα στοιχεία για τον τρόπο που κατάφεραν (ή δεν κατάφεραν μερικές φορές) οι μαθηματικοί να συνδιαλλαγούν με την εξουσία. Αν και έχει κάνει σπουδές Μαθηματικών, η συγγραφέας αποφεύγει κάθε εμβάθυνση στο μαθηματικό κομμάτι της προσφοράς των ηρώων που παρελαύνουν από τις σελίδες του βιβλίου, πιθανόν για να μη διώξει τους αναγνώστες που δεν αισθάνονται καλά με τα Μαθηματικά.
Κεφάλαιο 13 (του βιβλίου της προαναφερομένης): "Μαθηματικά και Γ Ράιχ"

[Το 1933 ο πιστός υπηρέτης του ναζιστικού καθεστώτος Weiss, μαθητής του ονομαστού γεωμέτρη Study (1862-1930) και τιμημένος για ηρωικές πράξεις στον Α΄ Παγκόσμιο Πόλεμο, συνέγραψε ένα φυλλάδιο με τον τίτλο "τι μας χρησιμεύουν τα μαθηματικά;" Σε αυτό αναφέρεται ότι: "Η καλλιέργεια και εκπαίδευση στα μαθηματικά οδηγούν σε αξιοπρεπή δημόσια συμπεριφορά, στην ομιλία και στη γραφή. Τα μαθηματικά μας διδάσκουν την επικοινωνία σε λιτή, σύντομη, φανερή μορφή, ώστε ο ακροατής ή ο αναγνώστης μας να μην έχει καμιά αμφιβολία γι’ αυτό που του λέμε ή του γράφουμε.Μας διδάσκουν επίσης την καλλιέργεια και την πειθαρχία. Δηλαδή, να μπορεί κανείς αμέσως να αναγνωρίσει αν κάτι είναι λάθος και έτσι, σαν καλός στρατιώτης, να διαφυλάσσει την ψυχρή λογική και την προφανή δύναμη για κρίση από κάθε αυθορμητισμό.Μας διδάσκουν την καλλιέργεια και την εκπαίδευση στη σιωπή, δηλαδή να μαθαίνουμε να παραμένουμε σιωπηλοί, να μη λέμε ανοησίες, να μη φλυαρούμε για πράγματα που δεν γνωρίζουμε, για βιβλία τα οποία δεν έχουμε διαβάσει, για ανθρώπους που δεν έχουμε δει.Υπεράνω όλων τα μαθηματικά καλλιεργούν την συντροφικότητα, αφού είναι η μόνη επιστήμη όπου ο δάσκαλος και ο μαθητής από την αρχή βρίσκονται στο ίδιο επίπεδο. Μπορεί μεν ο δάσκαλος να είναι ο οδηγός, όμως μόνο όταν βαδίζει χέρι με χέρι με τον μαθητή μπορούν και οι δυο μαζί να προχωρήσουν." ]

Σχόλιο της προααφερομένης: "Διαβάζοντας τα παραπάνω υπάρχει η πιθανότητα να βρούμε σημεία που δε φαίνονται και τόσο παράλογα. Δεν πρέπει όμως να ξεχνάμε ότι ο ολοκληρωτισμός και ο ναζισμός δε διαιρείται σε σημεία, αλλά είναι απλά ολοκληρωτικός."

Θανάσης Κοπάδης, Μαθηματικός - Συγγραφέας